Абуҳанифа поягузри илми фиқҳ ва асосгузори мазҳабе мебошад, ки бештари мусулмонон аз он пайравӣ мекунанд. Ў ҳамчун олим, аз ҷумлаи муҷтаҳидин ба шумор меравад. Тааҷҷубовар он аст, ки ҳам дар замонҳои гузашта ва ҳам имрўз, дар бораи ин олим, андешаҳои беасос ва рўякӣ қолаб касб намудаанд. Агар пеш душманҳои ғоявиаш бар зидди ў овозаву буҳтонҳои бедалил интишор менамуданд имрўз чунин амалҳоро бо ном салафиҳо идома истодаанд гуруҳе, ки бештарашон дониши асоси динӣ надоранд ё бидуни омӯхтани ҷанбаҳои ҳаёти ин олими барҷаста, онҳо хулосаҳои оҷилона бароварда мегӯянд: "Имоми Азъам дар илми ҳадис заиф буд. Вай ба методологияи қиёс муроҷиат мекард, дар ҳоле ки ҳадиси боэътимод буд ва ҳадисҳои заифро ҳуҷҷат қарор медод”... Онҳо кӯшиш ба харҷ медоданд то хидматҳои Абуҳанифаро беарзиш нишон диҳанд. Дар баробари арзишнок нишон додани афкори олимони дигар. Дар мақолаи мазкур мо кӯшиш ба харҷ додаем, ки ҳолати воқеии масъаларо равшан созем, яъне дараҷаи илмии Абуҳанифаро дар баробари олимони дигар нишон диҳем. (Албатта бо радкардани буҳтонҳои гуфташуда дар нисбати Абуҳанифа).
Аслан, ҳеҷ зарурате ба рўйпӯш намудани дониши илмии Абуҳанифа дар соҳаи илми ҳадис нест, зеро дар мавриди муҷтаҳид будани ӯ ақидаи ягонаи олимон вуҷуд дорад. Яъне фақеҳе, ки дар масъалаҳои ҳуқуқӣ ва ё теологӣ тасмими мустақилро бар асоси меъёрҳои усули - Қуръон, ҳадис, иҷмоъ ва қиёс мегирифт зарурат ба ҳимоя ҳам надорад. Абуҳанифа танҳо муҷтаҳид набуд, балки муҷтаҳиди мартабаи олӣ буд («Муҷтаҳиди мутлақ»).
Дар баробари ин бояд ёдовар шуд, ки шахс то дар илмҳои Қуръон, ҳадис, асар («суннат»-и саҳобаҳо), дониши забони арабӣ, илми қиёс ва таърихи ислом мутахассис набошад, дараҷаи муҷтаҳидиро соҳиб намешавад. Ин шартҳое, ки дар назди муҷтаҳид гузошта шудаанд, барои ҳамаи олимон як аст. Абўханифа аз ҳамаи онҳо ба хубӣ бархурдор буд.
Пеш аз он ки ба ин мавзуи мазкур гузарем, ба андешаҳои худи Абуҳанифа дар мавриди илми хадис (ҳадисшиноси) таваҷҷуҳ мекунем. Абуҳанифа муносибати худро ба Қуръон ва ҳадис ба таври равшан нишон дода, навиштааст: «Ман бар асоси китоби муқаддас амал мекунам ва чун посухеро пайдо карда натавонистам, ба суннати Расули Худо (с) рўй меорам...». Ва низ фармудаанд: «Он чи аз Расули Худо (с) барои ман омадааст, мисли гавҳараки чашм аст». У дар номааш ба Усмон ал-Баттй навиштааст: «Бидон! Беҳтарин чизе, ки омӯхтаед ва ба дигарон меомӯзед, суннати паёмбар аст”.
Абуҳанифа дар китоби «Ал-олим вал-мутааллим» муносибати эхтиромонаи худро нисбат ба гуфтор ва кирдори Паёмбари гиромии акрам (с.а.с) бо ин ибора баён кардааст: «Эхтироми мо ба сухани паёмбар, новобаста аз он ки чи бошад, беандоза аст, шунидаем ё не. Мо ба паёмбар боварӣ дорем ва ба дурустии ҳар як сухани у гувоҳӣ медиҳем.
«Вақте Абуҳанифа сухани шахсеро дар хусуси ақидаи ғалати Абуҳанифа, ки гўё хилофи ҳадис сухан меронда бошад шунида, гуфт: «Лаънат бар касест, ки бо Худову паёмбараш мухолифат мекунад! Худованд ӯро ба сўйи раҳмати худ фиристод ва моро наҷот дод”. Ҷойи шак нест, ки Абуҳанифа ҳадис ва суннати паёмбарро аз ҷумлаи сарчашмаҳои аввалин баъд аз Қуръон медонист.
Илми ҳадис ва усули ривояти он.
Андешаи дигарикуллан нодурўст, ки дар бораи он боядтаваққуф намуд аз он иборат аст, ки гӯё Абуҳанифа ба далели дур иқомат намуданаш аз “ватан”-и ҳадис танҳо теъдоди андаке аз онҳоро медонист ва ҳадисҳои зиёде ба ӯ маълум набуд. Дарвоқеъ, дар замони зиндагии Абуҳанифа зодгоҳи ин олим Куфа ба яке аз марказҳои асосии улуми исломӣ табдил ёфта буд. Теъдоди зиёде аз саҳобагони Паёмбар (с) ба ин диёр кӯч баста буданд ва ҳазорон пайравони саҳобагон аз илми онҳо баҳраманд шудаанд.
Дар сарчашмаҳои мӯътамади таърихӣ дар мавриди аҳамияти Куфа дар робита ба илми ҳадис (ҳадисшиносӣ) ишораҳои зиёде мавҷуданд. Анас ибни Сирин дар яке аз онҳо менависад: «Ба Куфа омадам ва бо чор ҳазор нафаре вохўрдам, ки хадис меомўзанд. Ва Аффон ибни Муслим гуфт: Ба Куфа расидем ва дар он ҷо чаҳор моҳ мондем. Агар ў мехост, дар ин муддат метавонст сад ҳазор ҳадисро аз забони нақлкунандагон бинависад. Ва танҳо ҳадисҳои сабтшударо бидуни гӯш кардани рисолаҳо сабт кардем, ҳамагӣ панҷоҳ ҳазор ҳадисро дарбар мегирифт ”.
Имом Зуҳрӣ илми мардуми Ироқро мукаммал намедонист. Ва ҳангоме огоҳ шуд, ки шахсе (Аъмаш) ба ӯ чаҳор ҳазор ҳадис ривоят кардааст, бо тааҷҷуб нидо кард: «Савганд ба Худо, ин дониши ҳақиқист. Ҳатто фикр намекардам, ки дар Ироқ чунин олимон ҳастанд». Далелҳои овардашуда аз он гувоҳӣ медиҳанд, ки андешаи дур будан аз ватани ҳадис беасос ва бебунёд аст.
Дар соли 150 ҳиҷрӣ, ҳангоме, ки хабари марги Абуҳанифа ба ибни Ҷурайҷ, яке аз маъруфтарин муҳаддисҳои гузашта расид, гуфт: “Илм аз байн рафт”. Чун хабари марги Имом Абуҳанифа ба Шуъба расид, гуфт: «انا لله و انا اليه راجعون» ва афзуд: «Илм (илми нур) барои Куфа хомуш шуд. Онҳо ҳеҷ гоҳ касеро мисли ӯ нахоҳанд дид." Лозим ба ёдоварист, ки Куфа дар он айём яке аз калъаву қалъаҳои илми ислом буд. Ва ҳангоме, ки Ибни Ҷурайҷ ва Шуъба гуфтанд, ки «илм аз байн рафтааст» илми ҳадисро дар назар доштанд.
Андешаи донишмандони зикршуда аз он гувоҳӣ медиҳанд, ки Абуҳанифа илми ҳадисро хело олӣ ва мукаммал медонист.
Ҳамин тариқ, бо далелҳои овардашуда пай бурдан душвор нест, ки донишмандон дар замони Абуҳанифа дар бораи илм сухан мегуфтанд, онҳо маънои Қуръон ва ҳадисро дар назар доштанд.
Идома дорад…
Сармутахассиси шуъбаи
пажўҳиши ҳуқуқи исломӣ Наботов М.А.
